Stadhouderszaal on steroids: het 19e Chinese Volkscongres

Net als in Nederland bevindt China zich in een langdurige formatie: in het najaar zullen tijdens het 19e Volkscongres de nieuwe leiders van het land worden gepresenteerd. Terwijl wij in spanning afwachten wie straks op het bordes van Huis ten Bosch zullen staan, lijkt in China één ding lijkt zeker: in het najaar van 2017 zullen zes mannen met zwart geverfde haren in zwarte pakken samen met President Xi Jinping het podium van de Grote Hal van het Volk oplopen. Wie die zes mannen rondom Xi zullen zijn is echter een raadsel. De samenstelling van een nieuw Staand Comite van het Politburo is voor vrijwel iedereen een mysterie: de strijd over wie China de komende vijf jaar zullen leiden is in tegenstelling tot de Amerikaanse, Britse en Franse verkiezingsspektakels een strijd die zich juist achter de schermen afspeelt.12th_National_People's_Congress

Er is een aantal goede redenen om aan te nemen dat zich achter die schermen een spannende strijd afspeelt: door leeftijdsregels moeten vijf van de zeven huidige leiders het veld ruimen, tussen de nieuwkomers in het Staand Comite zou zich de opvolger van Xi Jinping als president moeten bevinden tenzij, en die geruchten zingen rond, Xi Jinping voor zichzelf de mogelijkheid wil scheppen om langer dan twee termijnen als president aan te blijven.

Iedere tien jaar vindt in China een wisseling van de wacht plaats: er treedt dan een nieuwe “generatie” leiders aan die China door het volgende decenium zullen sturen. Sinds Deng Xiaoping het roer overnam van de Grote Roerganger Mao Zedong verloopt die machtsovername vlekkeloos. Toegegeven, af en toe wil een oud-President nog wel eens vasthouden aan zijn militaire macht, zoals Deng Xiaoping en Jiang Zemin deden, maar van Deng Xiaoping via Jiang Zemin en Hu Jintao is de macht nu volledig in handen van Xi Jinping. De macht van de communistische partij gaat daarbij boven alles; iedere vijf jaar wordt het Staande Comite van het Politburo dat bestaat uit de hoogste leiders van het land, ververst. Tijdens de eerste vijf jaar zal een nieuwe President dus moeten samenwerken met de leiders die zijn voorgangers hebben benoemd. In de tweede vijf jaar moet hij samenwerken met zijn beoogde opvolger die dan tot de groep van hoogste leiders toetreedt. Zo creeert de enorme machtsstructuur die de CCP is controle op zijn leiders.

Maar die stabiele machtsstructuur vertoont kleine scheurtjes. Door de zelf opgelegde leeftijdsgrenzen voor leden van het Staand Comite (wie ouder is dan 68 bij aanvang van het congres komt niet in aanmerking) moeten tijdens het komende congres vijf van de zeven leden het veld ruimen. Aangezien bij het aantreden van Xi, nu vijf jaar geleden, werd besloten het comite te verkleinen van negen naar zeven leden, is er dit jaar voor het eerst sprake van een grote verandering in de samenstelling van het Staand Comite. Dat kan Xi de mogelijkheid bieden om veel van zijn vertrouwelingen te benoemen. De keiharde anti-corruptie campagne waarmee hij de afgelopen jaren de partij van onder tot boven opschudde heeft er voor gezorgd dat er ruimte is voor nieuwe benoemingen. China watchers vermaken zich nu met de Chinese versie van turen door het hek van het Catshuis of de wacht houden bij het huis van informateur Tjeenk Willink: kijken wie de lege plaatsen op mag vullen. De Chinese Communistische Partij (CCP) is een enorme piramide waarin de basis besluit wie er op de hogere tredes staan: de zeven leden van het Staand Comite worden benoemd door de 25 leden van het Politburo dat op zijn beurt wordt benoemd door de ongeveer 400 (2017; 376) leden van het Centraal Comite die weer worden ‘gekozen’ door de 2300 leden van het Volkscongres. Xi zal dus in alle regio’s de hoogste bazen aan zijn kant moeten krijgen. En precies dat lijkt hij de afgelopen tijd te doen: in totaal werd eenderde (20) van alle (31) provinciale partijsecretarissen (de machtigste lokale partijbazen) vervangen; ook 27 provinciale gouverneurs (hun plaatsvervangers) moesten het veld ruimen. Drie ministers werden aan de kant gezet. Partijtijgers die hogerop willen komen zullen over het algemeen geduld moeten hebben: je hebt een kruiwagen nodig en zult alle tredes van de piramide moeten beklimmen. Een Macron die zijn baas Hollande een dolk in de rug steekt om zelf President te worden is in China niet denkbaar. Het geval van Cai Qi is een actueel voorbeeld dat de watchers is opgevallen: Cai werkte samen met President Xi toen die nog partijbaas was in de provincies Zhejiang en Fujian. Sindsdien heeft hij een opvallend snelle opmars gemaakt: van rechterhand van Xi in de provincies tot burgemeester en partijsecretaris van Beijing in nauwelijks drie jaar tijd.

Met zijn anti-corruptiecampagne en het gemanouvreer met vrienden schopt Xi ook tegen veel schenen; er is ook altijd iemand die plaats moet maken of zich gepasseerd voelt. Een partij met 80 miljoen leden controleer je niet zomaar. Het is de Stadhouderzaal on steroids. Binnen de CCP bestaan meerdere facties die strijden om de macht en hun achterban tevreden willen stellen, bijvoorbeeld door het regelen van hoge functies. Die facties kunnen gebaseerd zijn op allerlei gezamenlijke eigenschappen die leden van de factie delen: zo kunnen banden ontstaan omdat leden uit dezelfde streek komen, eenzelfde opleiding hebben gevolgd of in een bepaalde economische sector hebben gewerkt. President Hu Jintao behoorde tot de factie van leiders die door de jeugdorganisatie van de CCP opklommen en President Jiang Zemin leidde de Shanghai factie. Oud Presidenten hebben in China ook na hun aftreden nog veel macht binnen de CCP. Nu Jiang Zemin echter kwakkelt met zijn gezondheid (de beste man is ook alweer 90 jaar oud), lijkt de weg open voor President Xi om zijn eigen factie veilig te stellen. Zelfs de fratsen van President Trump spelen Xi Jinping in de kaart: China kan zich op het wereldtoneel de grootmacht tonen die het zo graag wil zijn (denk aan de nieuwe Zijderoute, het Parijse klimaatakkoord, enz.). Het wordt de komende tijd dus uitkijken of bijvoorbeeld Wang Qishan, de anti-corruptie tsjaar van Xi in het Staand Comite ondanks zijn leeftijd mag aanblijven. Gebeurt dat, dan zou Xi ook wel eens aan zijn eigen maximale twee termijnen in het comite gaan sleutelen. En als er dan geen beoogd opvolger in dat comite is opgenomen (hou je ogen open voor leiders die na 1960 zijn geboren), dan moet dat imposante CCP bouwwerk uitkijken voor politieke aardbevingen.