Keuzestress in Frankrijk: vier presidentskandidaten nek aan nek

csm_CarteElecteur_9c2edb2a7a

Een tijdlang lag het voor de hand dat François Fillon van Les Républicains de volgende president van Frankrijk wordt door de extreemrechtse Marine Le Pen in de tweede ronde te verslaan. Toen hij in de problemen kwam door affaires, had centrumkandidaat Emmanuel Macron de beste papieren om François Hollande op te volgen. De laatste weken is echter linksbuiten Jean-Luc Mélenchon een opmars begonnen, terwijl de socialist Hamon onder de 10% is geduikeld en uit beeld is verdwenen. Een week voor de eerste ronde op 23 april zitten vier kandidaten in de peilingen elkaar op de hielen: Melénchon en Fillon net onder de 20%, Macron en Le Pen er net boven. Alleen de nummers 1 en 2 van de eerste ronde mogen door naar de tweede ronde op 7 mei. Met foutmarges van de peilingen meegerekend, ligt het nu voor elk van deze vier kandidaten in het verschiet de tweede ronde te halen. Op welke scenario’s kan Frankrijk 23 april rekenen?

Vertrouwen in de politiek

De inhoudelijke thema’s van deze verkiezingen zijn op zich overzichtelijk: het draait vooral om de economie, Europa, integratie en onderwijs. Het allerbelangrijkste thema is echter het gebrekkige vertrouwen in het politieke systeem, ingegeven door onvrede over de heersende klasse en het daarmee opkomende populisme. Welke kandidaat is geloofwaardig genoeg het vertrouwen terug te geven? Na decennialang afwisselend te zijn geregeerd door het linkse blok rondom de socialisten en -iets vaker- door het rechtse blok rondom Les Républicains, zijn deze twee opties anno 2017 verre van vanzelfsprekend. Frankrijk staat aan de vooravond van een historisch keerpunt.

Socialisten in nood

Le parti socialiste staat een scheuring of leegloop te wachten. Hun kandidaat Benoît Hamon heeft duidelijk een linksere koers dan François Hollande, maar de afgelopen vijf jaar hebben pijnlijk blootgelegd dat de traditionele socialisten niet uit de voeten kunnen met de sociaal-liberalen in hun partij die bijvoorbeeld het beleid van de Europese Unie steunen waar het gaat om het begrotingstekort. Deze gematigde sociaalliberale stroming voelt zich meer thuis bij de beweging En Marche! van Emmanuel Macron. Hollande is zelf gekozen op een socialistisch programma dat in de praktijk naar het midden opschoof. Hem wordt kwalijk genomen zijn beloften niet te zijn nagekomen. Van de weeromstuit hebben de socialisten in de voorverkiezingen de vriendelijke Hamon gekozen, maar hij overtuigt niet met zijn zowel originele als dure plannen voor een basisinkomen en robotbelasting.

Voortdurend imagoprobleem voor de Republikeinen

Normaal gesproken betekent dat ruim baan voor de vanzelfsprekende tegenstander, les Républicains, om de volgende president te leveren. Echter, les Républicains staan bijna synoniem voor politieke affaires en corruptie. Dat is al veroorzaakt door oud-president Chirac en vervolgens versterkt door zijn opvolger Sarkozy, die door gemiddeld een achttal affaires wordt achtervolgd, al zijn beiden nooit ergens voor veroordeeld. François Fillon won daarop als kampioen integriteit met vlag en wimpel de rechtse voorverkiezingen. Hij leek daarmee de veranderende moraal van de kiezers aan te voelen, die niet meer pikken dat hun politici in de overheidskas graaien. Juist diezelfde Fillon zit in grote problemen door een justitieel onderzoek naar de vermeende spookbanen van zijn vrouw en kinderen als parlementair assistent en nog wat kleinere kwesties: hij doet daarmee niet onder voor Chirac en Sarkozy. Inmiddels heeft Fillon besloten helemaal niet meer op deze affaires in te gaan. Zijn onkreukbare imago is teniet gedaan en hij kan alleen nog op inhoud, zoals zijn economisch programma, de tweede ronde bereiken. Indien de kiezers toch besluiten Fillon genadeloos af te straffen, dan ziet de toekomst voor les Républicains er niet beter uit dan die van de socialisten.

Front National stagneert

Marine Le Pen en haar Front National zijn niet veel anders, maar dat kan haar achterban minder schelen. Er lopen nu zes zaken, waaronder de fameuze bodyguard die betaald is als ware hij parlementair assistent van het Europees Parlement. Waar het echtpaar Fillon nog gehoor geeft aan de oproep op een verhoor te verschijnen, komt Le Pen niet eens opdagen. De leninistische splinterkandidaat Poutou had zijn finest moment toen hij Le Pen tijdens een debat inwreef dat zij helemaal niet anti-systeem is maar juist een onderdeel ervan is door misbruik te maken van haar parlementaire immuniteit. In de woorden van Poutou: zo’n immuniteit hebben arbeiders toch ook niet?

Le Pen heeft recent voor ophef gezorgd met haar uitspraak dat Frankrijk niet verantwoordelijk is voor het zogenoemde Vel d’hiv, waarbij 13.000 joden in 1944 door Franse autoriteiten bij elkaar werden gedreven om gedeporteerd te worden naar Duitsland. De wolf verloor even haar schaapskleren en daar was weer een glimp van vader Jean-Marie met zijn antisemitische opmerkingen. Ook hiervoor geldt dat de hardcore achterban dit weinig kan schelen, maar sindsdien stagneert zij toch in de peilingen en loopt zelf ietsjes terug.

‘Emmanuel Hollande’

Emmanuel Macron krijgt steeds meer weerstand te verduren: Fillon noemt hem ‘Emmanuel Hollande’ om te onderstrepen dat de ideeën van Macron in de buurt komen van het beleid van de onpopulaire François Hollande. Macron houdt zoveel mogelijk de boot af bij steun van prominente socialisten zoals oud-premier Valls of de huidige minister van Defensie, Le Drian. Deze laatste is een vertrouweling van Hollande en geeft hiermee impliciet aan dat de huidige bewoner van het Elysée Macron steunt, al zegt Hollande dat wijselijk nooit in het openbaar. Het kan Macron alleen maar schaden, want zijn anti-establishment uitstraling heeft hem juist zo ver gebracht. Van alle kandidaten zal hij het meest op zijn tenen moeten lopen om in deze laatste weken alle aanvallen te pareren en de tweede ronde te bereiken. Bij Macron lijken kiezers het makkelijkst weg te halen omdat hij als nieuweling ook nog niet op een vaste achterban kan rekenen.

Jean-Luc Mélenchon: voor al uw nationaliseringen

Misschien is er maar één kandidaat overtuigend genoeg om het politieke systeem te veranderen: Jean-Luc Mélenchon. Goed, deze volkstribuun pur sang is een blauwe maandag minister geweest onder premier Jospin, maar dat is lang terug. Zijn beweging La France insoumise (‘Het eigenzinnige Frankrijk’) zou het etiket extreemlinks niet misstaan en Mélenchon wordt ook gesteund door de communistische partij. In 2012 viel hij al op met zijn betoog voor de zesde Republiek, een nieuwe staatsvorm waar ondermeer volksvertegenwoordigers via evenredige vertegenwoordiging worden gekozen en niet meer per district. Dat geeft een betere weerspiegeling van de politieke smaken en stemmen gaan niet meer verloren vanwege het “the winner takes it all’ principe van de districten.

Daarnaast is Mélenchon degene die Le Pen het hardst durft aan te pakken, maar beide kandidaten hebben dezelfde achilleshiel: hun economische programma. Jean-Luc is dol op nationalisering van allerhande bedrijven en heeft dure plannen voor een hoge bijstand en lage pensioenleeftijd. Het is volstrekt onduidelijk waar hij Frankrijk intrekt wanneer hij de EU verdragen wil heronderhandelen. Le Pen wil van de euro af, wat veel Fransen toch een unheimisch gevoel geeft vanwege de economische relatie –c.q. afhankelijkheid- met Duitsland. Indien de economie en zekerheid op een baan de doorslag geeft, weten de kiezers dat ze bij Macron of Fillon beter af zijn.

Wat nu?

Ondertussen weten de Fransen het bijna allemaal niet meer. Er wordt gevreesd voor een lage opkomst op 23 april, wat de uitslag nog onzekerder maakt. Bovendien is een groot deel van de kiezers zwevend: relatief zijn de kiezers van Front National vrij zeker van hun stem en in toenemende mate ook de achterban van Macron. Op 23 april draait het om de vraag welke twee kandidaten de meeste stemmen krijgen en doorgaan naar de tweede ronde. Statistisch zijn zes scenario’s mogelijk. Los van wie als eerste dan wel als tweede uit de bus komt op 23 april, is het meest waarschijnlijke naar het minst waarschijnlijke scenario als volgt:

Le Pen – Macron

Le Pen – Fillon

Macron – Fillon

Le Pen – Mélenchon

Macron – Mélenchon

Fillon – Mélenchon

De kans is nog steeds heel groot dat Marine Le Pen de tweede ronde haalt, al kan dat als de nummer twee zijn. Maar wie staat er tegenover haar? Strategisch stemmen speelt daarom een grote rol. Met het idee in het achterhoofd dat Fransen vooral ook tegen een kandidaat stemmen, zal een overgroot deel van de kiezers vooral tegen Le Pen zijn, maar ook haar tegenpool Mélenchon roept veel weerstand op. De gematigde Macron lijkt het makkelijkst in staat om Le Pen in de tweede ronde op 7 mei te verslaan, met Fillon tegenover Le Pen wordt het al spannender. Troef van Macron en Fillon is dat zij beiden een sterker economisch profiel hebben. Mochten beide heren tegenover elkaar komen te staan, dan is de uitkomst moeilijk te voorspellen. Fillon zal grosso modo de stemmen op Le Pen erbij krijgen en Macron alles ter linkerzijde.

Totaal ongewis is wat er gebeurt indien de extreemlinkse Mélenchon tegenover de extreemrechtse Le Pen komt te staan. De kiezers van de andere kandidaten moeten dan kiezen tussen twee extremen of zelfs twee kwaden. In dit scenario heeft Le Pen de grootste kansen en kan weer betekenen dat in de eerste ronde juist niet op Mélenchon wordt gestemd. In deze afweging acht ik de kans minder groot dat Mélenchon de tweede ronde haalt. Een andere wijsheid die in Frankrijk geldt: in de eerste ronde stemmen de Fransen met het hart, in de tweede ronde met het verstand. Over een week zullen de Fransen echter al meteen in de eerste ronde met het verstand moeten kiezen.