Gevecht om Frankrijk: wie wordt in mei 2017 de volgende president?

primaire-de-la-droite-et-du-centre-le-recap-du-debat-en-2-minutes-20161014-0041-f65ba8-01x

Zeg nooit nooit. Dat is na de Brexit en president Trump de dooddoener onder politieke commentatoren. Frankrijk is in aanloop naar de presidentsverkiezingen van mei 2017 de volgende grote westerse natie waar het populisme op de loer ligt. Opent onvrede en boosheid onder Franse kiezers de deuren van het Elyséepaleis voor Marine Le Pen? Dat hangt voor een groot deel af van de kandidaten die het linkerblok maar vooral de rechtse Républicains in de arena brengen. Zondag 27 november wordt de winnaar van de voorverkiezingen van Les Républicains bekend, die hoogstwaarschijnlijk ook tot de achtste president van de Vijfde republiek wordt gekozen.

De voorverkiezingen van Les Républicains
Op 20 november jl. mogen Fransen die de rechtse waarden delen voor twee euro in een eerste ronde stemmen. Dan volgt 27 november een tweede ronde tussen de nummers een en twee, indien geen kandidaat in de eerste ronde 50% haalt. Er zijn in de eerste ronde zeven kandidaten voor de eerste primaire de la droite et du centre. Wie zijn dat?

Simpel gezegd zijn het oud-president Sarkozy en zijn voormalige ministers waarmee hij gebrouilleerd is: Alain Juppé (oud-minister van Buitenlandse Zaken, premier onder president Chirac), Bruno Le Maire (oud-minister van Landbouw), Nathalie Kosciusko-Morizet (bijgenaamd NKM, oud-minister van Milieu), François Fillon (voormalige premier) en Jean-François Copé (minister van Begrotingszaken onder president Chirac). Jean-Frédéric Poisson is de enige die geen lid is van Les Républicains. Hij mag meedoen omdat hij voorzitter is van een zeer conservatieve christendemocratische splinter. Er is verder geen enkele vertegenwoordiger van de centrumpartijen.

Afgelopen twee maanden zijn drie tv-debatten gehouden. Afgemeten aan de Amerikaanse standaarden ging dat er beschaafd en inhoudelijk aan toe en het maakt de voorverkiezingen bovendien spannender: maandenlang stonden namelijk Juppé en Sarkozy eenzaam aan kop in de peilingen, met Bruno Le Maire en François Fillon ver achter hen. Fillon doet het echter goed in debat en kruipt sinds november omhoog. Hij zou zelfs Sarkozy weg kunnen tikken uit de tweede ronde. Als de gedoodverfde favoriet Juppé tegenover Fillon komt te staan, liggen de kaarten plotseling anders. Ik zoem in op de drie vermoedelijke kanshebbers en laat de weinig kansrijke NKM, Le Maire, Poisson en Copé even voor wat het is.

François Fillon: vleesgeworden degelijkheid
Statistisch is de nu 62-jarige Fillon -op Georges Pompidou na- de langstzittende minister-president van de Vijfde Republiek: hij heeft de hele termijn onder Sarkozy uitgezeten. Daarna raakte hij verwikkeld in chaotische verkiezingen om het partijleiderschap van de UMP, waarbij hij op een haar na verloor van Copé. Fillon is nu parlementslid en kondigt al in mei 2013 aan presidentskandidaat te zijn. Zijn programma is het meest verregaande waar het gaat om economische hervormingen. Hij pretendeert altijd de waarheid te spreken, waarschijnlijk om verwarring met Sarkozy te voorkomen. In de debatten was zijn optreden sterk, maar vraag is wat de kiezers in Fillon zien ondanks zijn strenge programma. Het is een degelijke, rustige man met presidentiële uitstraling, die minder weerstand oproept dan Sarkozy en wellicht inhoudelijker is dan Juppé.

Sarkozy: twee friet alstublieft
Ondanks zijn energie, dadendrang en presidentservaring heeft Nicolas Sarkozy nogal wat eigenschappen die hem van een tweede presidentschap afhouden. Hij heeft een erg rechts imago op veiligheid, terrorismebestrijding en immigratie in een mate dat hij tegen Marine Le Pen aanschurkt. Daarnaast is hij nog verwikkeld in minstens vijf juridische affaires en vinden veel Fransen hem gewoon superirritant. De 1 meter 65 lange Sarkozy is verreweg de meest populistische kandidaat en wordt door zijn tegenstanders als ‘mini-Trump’ neergezet. Hoewel hij zich daar tegen verzet, helpen uitspraken niet als “wanneer ze geen ham willen, dan nemen ze maar gewoon een dubbele portie patat” over menu’s in schoolkantines die rekening houden met Joodse en moslimkinderen die geen varkensvlees mogen. Daarnaast profileert hij zichzelf als ‘rassembleur’, iemand die mensen bij elkaar brengt, terwijl meer het beeld leeft dat hij vooral iedereen tegen zich in het harnas jaagt. Sarkozy verwijst dan naar de puinhopen van zijn voormalige politieke partij UMP, die hij heeft omgevormd tot Les Républicains en waar hij de eerste voorzitter van was.

Alain Juppé: l’identité heureuse
De huidige burgemeester van Bordeaux met zijn zangerige stem presenteert zich vaderlijk en presidentieel en lijkt wat boven het inhoudelijke gekrakeel te staan. Hij is de man die zo prachtig zegt: de Fransen moeten het geluk om met elkaar samen te leven terugvinden. Dit concept van l’identité heureuse straalt optimisme uit, maar Sarkozy valt hem erop aan dat Juppé daarmee voorbij gaat aan grote onvrede onder kiezers en hen niet begrijpt. Hij heeft een gematigd programma, al wil hij het aantal ambtenaren sterk terugdringen. Juppé is overigens al 71 jaar en daarmee zelfs twee jaar ouder dan Charles de Gaulle toen deze in 1958 de eerste president van de Vijfde Republiek werd. Zijn leeftijd lijkt geen issue te zijn, evenmin als het feit dat hij veroordeeld is in 2003 tot 14 maanden voorwaardelijke gevangenisstraf en een jaar ontzetting uit het politiek ambt vanwege betrokkenheid bij fictieve banen toen hij wethouder van Parijs was. In de publieke opinie heeft hij daarmee de straf gehad die zijn politieke baas Chirac, toenmalige burgemeester van Parijs, had moeten krijgen.

Wie van de drie?
Het is de eerste keer dat dit rechtse en centrumblok voorverkiezingen organiseert. Er zijn grote onzekerheden over de opkomst door het relatief lage aantal stembureaus, wat vooral voor de grote achterban op het platteland speelt. Juppé heeft door zijn gematigde houding een groot potentieel. Daarnaast wordt hij ook gesteund door de leider van centrumpartij Modem, François Bayrou, normaal goed voor gemiddeld 10% van het electoraat.

Sarkozy loopt het risico dat zijn aanhangers aanstaande zondag al op een andere kandidaat stemmen om te voorkomen dat de echte presidentsverkiezingen straks tussen Le Pen en Sarkozy gaan. Zij zijn bang dat Sarkozy zoveel weerzin bij met name het linkse electoraat oproept, dat Le Pen toch nog de overwinning behaalt. Om dat risico direct in de kiem te smoren, is Fillon op 20 november een redelijk alternatief voor Sarkozy. Dat is weer een probleem voor Juppé in de tweede ronde op 27 november. De achterbannen van de overige vijf kandidaten zijn geneigd automatisch tegen Sarkozy te stemmen, maar een serieuze kandidaat als Fillon, die bovendien rechtser is dan Juppé, is andere kost. Zo bezien komt dan Juppé of Fillon als winnaar uit de bus.

Ondertussen op links….
Vervolgens is de vraag welke kandidaat ter linkerzijde het beste uit de verf komt en of deze kandidaat in staat is het linkerblok te verenigen. Le Parti Socialiste van Hollande houdt haar voorverkiezingen in januari: in december geeft Hollande aan of hij voor een tweede termijn gaat en dus of hij aan deze voorverkiezingen meedoet. Indien hij die voorverkiezingen wint, is het onvoorstelbaar dat hij met zijn lage waardering (4%, geen tikfout!, van de Fransen vindt hem een goede president) in de tweede ronde terechtkomt: dat zou nog meer verbijsterend zijn dan de Brexit en Trump in het kwadraat. Ook voor andere socialistische kandidaten als de huidige minister-president Valls of de oud-ministers Montebourg en Hamon zal het beroerde imago van de regering Hollande een goed resultaat in de weg staan.

Daarbij lopen bovendien nog twee andere heren voor hun voeten: boze buurman Jean-Luc Mélenchon van de Chavez-achtige Parti de Gauche en de absolute dark horse van deze verkiezingen, Emmanuel Macron. Deze afvallige minister van François Hollande, slechts 38 lentes jong, heeft een Kennedy-achtige allure en wil een nieuw, onbekend politiek pad bewandelen, buiten de klassieke Franse links-rechts tegenstellingen om. Op 18 november heeft hij zich gekandideerd als presidentskandidaat voor zijn eigen beweging En Marche! Hoewel Macron zichzelf als links beschouwd, is de vraag of zijn nog onbekende programma kiezers op de linkerflank zal bekoren. Hij heeft nogal wat sociaalliberale neigingen, een stroming die in Frankrijk bijna geen voet aan de grond krijgt. De altijd vriendelijk lachende Macron is een wat elitaire en beschaafde anti-establishment kandidaat, die ook van gematigd rechts stemmen kan afsnoepen: geen goed nieuws voor Juppé dus. Indien de Macronmania doorzet, kan hij nog voor een zeer aangename verrassing zorgen.

Toch maar een voorspelling
Uiteindelijk neemt Marine Le Pen het hoogstwaarschijnlijk op tegen Juppé of Fillon mei volgend jaar, zal zij het ver schoppen maar niet winnen. De onvrede in Frankrijk is groot door slechte economische vooruitzichten en hoge werkloosheid, die zich in arme regio’s vaak vertaalt in afkeer tegen migranten, waar in de ogen van nogal wat Fransen beter voor wordt gezorgd door de overheid dan voor henzelf. Tegelijkertijd lijkt president Le Pen in 2017 vooralsnog een stap te ver. Frankrijk is geen Amerika, de machtsbasis van het Front National is nog bescheiden tegenover de partijmachines van Les Républicains en le Parti Socialiste en ondanks vele demonstraties en manifestaties berusten de vaak klagende Fransen in het bestaande politieke systeem. Bovendien werkt het kiesstelsel mee, waarbij bijna altijd twee rondes nodig zijn omdat geen kandidaat in één keer meer dan 50% haalt. Dat werkt corrigerend: de uitslag van de eerste ronde werkt als een winstwaarschuwing, waardoor kiezers in de tweede ronde de verkiezing van de ergste kandidaat kunnen voorkomen. Hoeveel Britten en Amerikanen hadden ook niet graag zo’n officiële winstwaarschuwing gehad……

Mocht echter Sarkozy of Hollande tegenover Le Pen komen te staan, dan wordt het ook in Frankrijk linke soep. Het wantrouwen in deze weinig geliefde prototypes van het establishment, kan Franse kiezers in boosheid en wanhoop in de armen van de kandidate van het Front National drijven. Indien de winnaar van de voorverkiezingen van Les Républicains en de centrumpartijen niet Sarkozy heet, zal dat de volgende president van Frankrijk is. Die moet dan hard aan de slag om de Frankrijk substantieel te veranderen om te voorkomen dat Le Pen alsnog in 2022 president wordt.