4 redenen waarom #Brexit er komt

Over 17 dagen gaan de Britten naar de stembus om het lot van het lidmaatschap van hun land van de Europese Unie te beslechten. Afhankelijk van je voorkeur, zijn het 17 dagen om een einde te maken aan een mislukt huwelijk of 17 dagen om een peperdure historische fout te voorkomen. Zo’n beetje iedereen is het erover eens dat de Britten zullen stemmen voor behoud van het lidmaatschap. Toch weet ik dat helemaal zo zeker nog niet. Om meerdere reden is er een grote kans dat op 24 juni Europa in een staat van ontsteltenis ontwaakt. Dit zijn de vier belangrijkste.

  1. Het establishment is de controle kwijt

We leven in een enorm complexe tijd, die gekenschetst wordt door een uitholling van traditionele machtstructuren. Mijn favoriete Nederlandse tijdschrijft, De Groene Amsterdammer, weet er recent een uitstekend stuk aan. Kern van het betoog: macht versnippert van traditionele conglomeraten als politieke partijen of multinationals naar een onduidelijke mengelmoes van informele maatschappelijke verbanden. Deze ontwikkeling is het gevolg van verschillende ontwikkelingen als de opkomst van internet en globalisering. Het voedt de onzekerheid bij het electoraat, dat in steeds extremere oplossingen houvast probeert te vinden. Het gevolg is voor de zittende politieke macht angstaanjagend, omdat ze niet langer de uitkomst van verkiezingen naar hun hand kunnen zetten. Het gevolg is dat radicalen als Donald Trump en Jeremy Corbyn geen vermakelijke sideshows meer zijn, maar de kandidaten die er met een meerderheid vandoor gaan.

imgID51642712.jpg-pwrt3Hetzelfde gevaar dreigt voor premier Cameron & co bij het Brexit-referendum. Bij referenda geldt in de politieke wetenschap als vuistregel dat men grosso modo voor de status quo stemt. Alleen als het electoraat de status quo als een diep onrecht ervaart dat ingrijpt op hun dagelijks leven stemt men voor verandering. Volgens die vuistregel wint Remain. Zij vertegenwoordigen immers de status quo en objectief gezien zal de gemiddelde Brit het EU-lidmaatschap niet als fundamenteel onrecht ervaren. Maar het is de vraag of deze vuistregel nog wel opgaat, nu de status quo in brede zin voor veel kiezers als probleem wordt ervaren. Met andere woorden: kiezers denken dat verandering nodig is om juist de status quo (je baan, je huis, je pensioen) te behouden. Dan is het referendum opeens een kans om een signaal af te geven tegen de zittende macht die verantwoordelijk wordt gehouden voor het verkwanselen van deze zekerheden. Hierbij is de daadwerkelijke vraagstelling in het referendum van ondergeschikt belang is. Precies deze dynamiek zorgde ervoor dat Nederland bij het recente Oekraïnereferendum tegen de status quo stemde.

Niet voor niets speelt het Brexit-kamp in op de angsten van het electoraat, door Brexit te presenteren als kans om de status quo juist te behouden. ‘Brussel’ is namelijk de oorzaak dat je je baan kwijtraakt, aldus het Brexit-kamp. Want door de EU overstroomt het VK met immigranten, die de banen inpikken en de sociale voorzieningen overweldigen. Door het lidmaatschap op te zeggen, verdwijnen deze bedreigingen en blijft je baan, je huis en je pensioen achter de hoog opgetrokken dijken veilig. En dat is een boodschap die tegenwoordig bij een dusdanig groot deel van het electoraat aanslaat dat daarmee weleens een meerderheid bereikt kan worden.

  1. De boodschap van Remain slaat niet aan
20575773839_1239e0b567_b
De koopkrachtboodschap van George Osborne werkt niet

Zoals iedere campagnestrateeg je zal vertellen: momentum is alles. Idealiter hoop je dat er rondom jouw kandidaat of partij vlak voor de verkiezing een soort hype ontstaat. Deze hype is de apotheose van een trend die eerder ingezet is. Het lijkt erop dat zo’n trend aan het ontstaan is richting Brexit. Steeds meer peilingen, die eerder Remain een ruime meerderheid toedichtten, hebben beide kampen nu nek-aan-nek. Waar je zou verwachten dat zwevende kiezers uiteindelijk voor Remain zullen stemmen, sluiten steeds meer zich aan bij het andere kamp. De belangrijkste reden: de boodschap van Remain werkt niet, of zelfs averechts. Remain heeft gekozen voor een beproefd campagneconcept: angst. Een andere campagneregel is dat mensen met hun portemonnee stemmen. Deze combinatie mondde uit in de centrale boodschap van Remain dat Brexit het VK financieel hard zal treffen. Vergelijkbaar met Donner die in aanloop naar het referendum over de Europese grondwet riep dat een nee-stem zou leiden tot een derde wereldoorlog, schotelt Remain de twijfelende kiezer apocalyptische beelden voor over het effect van Brexit op de economie. De gemiddelde Brit zou door de ongekende recessie 4300 pond per jaar slechter af zijn, zo rekende Minister van Financiën George Osborne, met behulp van een onbegrijpelijke formule, voor.

Migrants walk on June 17, 2015 towards the ferry port of Calais, northern France. Around 3,000 migrants built makeshift shelters in the so-called 'New Jungle' before trying to go to England. AFP PHOTO / PHILIPPE HUGUEN        (Photo credit should read PHILIPPE HUGUEN/AFP/Getty Images)
Migranten onderweg naar Engeland (PHILIPPE HUGUEN/AFP/Getty Images)

Waar het doel van Osborne was om met behulp van dit zorgelijke koopkrachtplaatje kiezers voor hun eigen portemonnee te laten kiezen werd deze tactiek door veel Britten heel anders geïnterpreteerd: als belerend en volledig uit de lucht gegrepen. Maar mogelijk nog problematischer voor Osborne en Cameron is dat het in de beleving van de kiezer over iets heel anders moet gaan: immigratie en de soevereiniteit van het VK. Waar Osbornes cijfers, als ze al werken, een rationele calculerende kiezer veronderstellen, lijkt het in werkelijkheid het (onderbuik)gevoel een veel sterkere motivator in de stemhokje. En in die onderbuik leeft de angst voor immigratie. En staat de EU symbool voor het open grenzen beleid dat aan de grondslag ligt aan de door veel mensen ervaren onzekerheid over hun baan en de sociale voorzieningen. Kamp-Brexit heeft dit wel begrepen. Hun kernboodschap ‘take back control’ is ijzerstrerk, omdat het suggereert te gaan over soevereiniteit, maar tegelijkertijd precies aanslaat bij het gevoel van de kiezer dat ze de controle over hun leven kwijt zijn.

  1. Boris Johnson
3368
Patel, Gove en Johnson, (c) Stefan Rousseau/PA

De oud-burgemeester van Londen Boris Johnson is samen met UKIP-leider Nigel Farage het gezicht van de Brexit campagne. Alhoewel het maar de vraag is of hij oprecht gelooft in Brexit, komt het hem politiek verdomde goed uit als het kwartje die kant op valt. Samen met ministers Michael Gove en Priti Patel toert hij in zijn ‘Boris Battle Bus’ (van Duitse maak, maar dat terzijde) het hele land door. Waar Cameron en Osborne op podia en TV ver van de mensen hun verhaal doen, schudt Boris overal handen. De hofnar van de Britse politiek combineert een aandoenlijke verwardheid met een ragfijn politiek gevoel, waardoor het publiek met hem wegloopt. Hij is dan ook favoriet om Cameron op te volgen als premier, als deze na het referendum het veld zou moeten ruimen. Met dat in het achterhoofd belichaamt Johnson niet alleen Brexit, maar ook een verandering in persoon die aan de knoppen zit in het VK. Aangezien referenda vaak het moment zijn dat kiezers aangrijpen om voor een politieke verandering ‘of any kind’ te stemmen, is Johnson zeker een paar procent waard voor kamp-Brexit. Wellicht precies die paar procent die ze nodig hebben voor de overwinning.

  1. Glastonbury
1388956_67604705
Glastonbury

Kamp-Brexit moet het van ouderen hebben, Kamp-Remain van de jeugd. En dus komt het voor dat laatste kamp uiterst onhandig uit dat het referendum midden in de examentijd valt op menig universiteit. Examens zijn notoir ingewikkeld op Britse universiteiten en dus zitten studenten op 23 juni massaal in de bieb. Maar er is nog een probleem. Van de studenten die geen examens hebben, zullen 135.000 zich op 23 juni bevinden in het gehucht Glastonbury, waar jaarlijks het meest legendarisch Britse muziekfestival plaatsvindt. Adele, Coldplay en Muse zullen de massa vermaken, die waarschijnlijk wel wat anders aan hun hoofd zullen hebben dan koopkrachtplaatjes, immigratiewetgeving en internationale samenwerking. Het zou zomaar kunnen dat dat precies de 135.000 stemmen zijn die Remain straks tekort komt.