Voorbij de feestvreugde in Myanmar

BirmaOp 8 november namen de Myanmarezen in het stemhokje en masse revanche voor de nooit verzilverde verkiezingswinst van Aung San Suu Kyi’s National League for Democracy (NLD) uit 1990. Cliëntelisme en het appèl aan de groepsidentiteit van de meer dan 60 deelnemende etnische partijen bleken niet opgewassen tegen de iconische status van ‘De Dame’ en haar belofte van verandering. De NLD sleepte bijna 80 procent van de verkiesbare zetels in het nationale parlement binnen. De huidige regeringspartij, die in 2010 door leden van de militaire junta werd opgericht en toen 80 procent scoorde, moest deze keer met minder dan 10 procent genoegen nemen. Dankzij hun gegarandeerde 25 procent van de zetels worden de geüniformeerde leger-leden de grootste ‘oppositiepartij’ in het vorige week beëdigde nieuwe parlement.

Verkiezingen verhelderen veel in een democratische transitie. De onverwacht overweldigende overwinning van de NLD laat zien hoe groot de afkeer van het vorige regime, en hoe sterk de behoefte aan een nieuw begin, is. De verwachtingen van de bevolking voor de nieuwe NLD-regering zijn dan ook torenhoog. Tegelijkertijd zijn de uitdagingen gigantisch: armoede, corruptie, opgeklopte etnische spanningen en een voortwoekerende burgeroorlog om een paar prominente problemen te noemen.

Besturen met één hand op de rug gebonden

Bovendien heeft de NLD nauwelijks bestuurlijke ervaring; niet als partij en niet binnen hun eigen gelederen. Tijdens de campagne was het motto niet voor niets ‘kijk niet naar onze kandidaten, let slechts op ons logo’. Vanuit het bedrijfsleven en buitenland rijzen er daarom weleens twijfels over de bestuurskracht van de nieuwe regering. Aung San Suu Kyi, die zelf grondwettelijk is uitgesloten van het presidentschap, heeft herhaaldelijk duidelijk gemaakt dat zij boven de nieuwe president zal staan. Hoe dit precies in de praktijk moet werken, is nog onduidelijk. Wel is duidelijk dat er altijd meer twijfels waren over haar capaciteiten als bestuurder, dan als campaigner. De komende maanden moet blijken of ze capabele vakministers weet te vinden. Intern lijken de zaken bij de NLD ook nog niet helemaal op orde. Toen twee woordvoerders elkaar recent tegenspraken over de benoeming van de nieuwe parlementsvoorzitters, kwam de oekaze dat vanaf nu alleen De Dame nog maar namens de partij spreekt over dit soort kwesties.

Om de situatie nog complexer te maken, zal de NLD in het kabinet nauw moeten samenwerken met de militairen. Naast een van de twee vicepresidenten, benoemt de opperbevelhebber van het leger ook de ministers van Binnenlandse Zaken (dat hier nog wél een belangrijk ministerie is), Defensie en Grenszaken (de gebieden waar de meeste wapen/heroïne/wildlife-smokkel en gewapende conflicten plaatsvinden). Het leger heeft een monopolie – of dominant aandeel – in allerlei economische sectoren, waaronder natuurlijke hulpbronnen zoals jade. Ten slotte, is het leger soeverein in eigen kring en is die ‘boven-de-wet-verheven’-status grondwettelijk verankerd, terwijl het een veto heeft op wijziging van die grondwet. Een uitstekende uitgangspositie voor onderhandelingen met de nieuwe civiele regering dus.

Compromis of confrontatie?

Na de verkiezingen was de belangrijkste vraag of de NLD-overwinning zou uitlopen op een compromis of een confrontatie met de gevestigde machten. Nog voor de verkiezingen al begon Aung San Suu Kyi geruststellende signalen uit te zenden naar degenen die haar en veel van haar partijgenoten jarenlang onder huisarrest plaatsten of gevangen hielden. De voormalig dictator en de huidige opperbevelhebber van het leger lijken op hun beurt te accepteren dat de NLD – binnen de grenzen van de grondwet – het stokje voorlopig overneemt.

De eerste maanden na de verkiezingen stemmen optimistisch voor de volgende fase van de democratische transitie. De NLD heeft uit het trauma van 1990 de les getrokken dat het devies van een nieuwe poging tot democratisering ‘voorzichtig, anders breekt het touwtje’ moet zijn. Daarvoor is veel zelfbeheersing en vergevingsgezindheid richting vertegenwoordigers van het vorige regime nodig. De vraag is in hoe lang haar kader en achterban dat zullen accepteren. Vooralsnog mogen de nieuwgekozen Kamerleden niet over de transitie praten met de media en is intern het vertrouwen in Aung San Suu Kyi’s leiderschap onuitputtelijk. Dat geeft haar voorlopig voldoende ruimte om te manoeuvreren, maar vijf jaar is lang als er niets verandert. Zeker na 25 jaar wachten.

Joost Sneller woont en werkt in Myanmar en werkte in het verleden in de Tweede Kamer in Den Haag.