Historische verkiezingen in Myanmar

Flag_of_National_League_for_Democracy_svg Soms vraag ik me af of er nog wel eens verkiezingen zijn die niet ‘historisch’ genoemd worden. Voor de parlementsverkiezingen dit najaar in Myanmar (ook wel bekend als ‘Burma’) zou die betiteling echter zomaar eens terecht kunnen blijken. Naar alle verwachting worden dit de eerste (soort van) vrije verkiezingen in het Aziatische land, in meer dan een halve eeuw.

Het – ongelukkig verlopen – debuut van de democratie in deze voormalig Britse kolonie eindigde in 1962 met een machtsgreep door Generaal Ne Win. Sindsdien zijn er wel verkiezingen georganiseerd, maar die waren nauwelijks democratisch of vrij te noemen. Het socialistische één-partij parlement van na 1974 moest immers ook gevuld geworden. Het leger-in-socialistisch-gewaad bleef tot 1988 in het zadel, toen het werd opgevolgd door een militaire junta.

Monsterzege

Mede in reactie op een gewelddadig neergeslagen studentenprotest, organiseerde dit militaire bewind in mei 1990 verkiezingen. De National League for Democracy (NLD) boekte een monsterzege, terwijl hun lijsttrekker – de nieuwbakken politica Aung San Suu Kyi, dochter van de vader des vaderlands – onder huisarrest stond. Die enorme winst – 82 procent van de zetels en 52,44 procent van de stemmen – heeft de NLD nooit kunnen verzilveren: veel kandidaten belandden achter de tralies in plaats van in een parlement dat uiteindelijk nooit bijeen is gekomen.

Twintig jaar van internationale isolatie, interne repressie en groeiende armoede later, ondernam de militaire junta een nieuwe poging tot democratisering. Deze keer boycotte de NLD de verkiezingen. De oppositieleidster – door velen liefkozend ‘the Lady’ genoemd – zat nog steeds gevangen en de nieuwe Grondwet maakte het haar onmogelijk om president te worden. Bovendien hadden de machthebbers geleerd van hun vorige nederlaag en de spelregels zo geschreven dat een overwinning deze keer gegarandeerd was. Ondanks het doodschieten van demonstrerende monniken op straat en een onmachtige reactie op de verwoestende cycloon Nargis in 2008, won de partij die het leger voor dit doel had opgericht – de Union Solidarity and Development Party (USDP) – ruim 50 procent van de zetels. Deze partij kon ook rekenen op de steun van de parlementariërs die – strak in uniform – namens het leger nog eens een Grondwettelijk gegarandeerde 25 procent van de zetels bezetten. Hier geen taferelen zoals in de Arabische lente, maar een democratisering die als een militaire campagne van bovenaf geregisseerd wordt. Met de touwtjes tamelijk strak in handen.

Districtenstelsel

Enkele maanden na de verkiezingen liet de nieuwgekozen president U Thein Sein – premier onder het vorige bewind en daarmee destijds de vierde in rang – Aung San Suu Kyi vrij. Na een reeks democratische hervormingen en een charmeoffensief haalde hij haar vervolgens over om mee te doen aan de tussentijdse verkiezingen van 2012. Zoals dat gaat in een zogenaamd First Past The Post-systeem (een districtenstelsel waarin slechts één kandidaat per kiesdistrict gekozen wordt), levert elk Kamerlid dat doorschuift naar een positie in het kabinet of om een andere reden vertrekt, een lege zetel op. Tijdens deze redelijk vrije maar ook machtsirrelevante stembusstrijd, won de NLD 41 van de 43 parlementszetels, waarvan Aung San Suu Kyi – die de partij al sinds 27 september 1988 leidt – er eentje bezet.

Begin november zijn dan eindelijk die historische parlementsverkiezingen, al leert de geschiedenis van Myanmar dat je beter een slag om de arm kan houden met dit soort verwachtingen. Formeel gaat het in deze campagne om 330 van de 440 zetels in het Huis van Afgevaardigden en 168 van de 224 in het Huis van de Naties (de senaat), waarvoor alle veertien regio’s/staten twaalf kandidaten kiezen. De resterende zetels, 110 in het Huis van Afgevaardigden en 56 in het Huis van de Naties, worden gevuld door de leger-leden, die de opperbevelhebber benoemt.

Presidentschap

De echte hoofdprijs is het presidentschap – een positie met ontzettend veel macht in Myanmar. Onder de huidige Grondwet zal dat overigens in ieder geval niet Aung San Suu Kyi zelf zijn, ondanks dat ze verreweg de beroemdste en populairste politicus van het land is. Getraumatiseerd door een koloniaal verleden, een Japanse bezetting en groeiende grootmachten India en China op de stoep, wordt bescherming van de nationale soevereiniteit hier in Myanmar erg belangrijk gevonden. Artikel 59f van de Grondwet stelt als vereiste aan de president en vice-presidenten:

“shall he himself, one of the parents, the spouse, one of the legitimate children or their spouses not owe allegiance to a foreign power, not be subject of a foreign power or citizens of a foreign country.”

De zoons van Aung San Suu Kyi zijn echter Brits.

Hoewel 44 procent van de stemgerechtigden denkt dat zij de president direct kiezen, geeft de Grondwet dit recht aan het parlement die via een tamelijk ingewikkelde procedure besluit wie deze (opper-)machtige positie de komende vijf jaar mag bekleden. In Myanmar is de grote machtsvraag dit campagneseizoen wie meer dan 50 procent van de zetels weet te bemachtigen. Algemeen wordt aangenomen dat die rol voor de NLD is weggelegd. Ik ben daar niet zo zeker van, maar daarover meer in een volgend blog. Dat deze verkiezingen historisch beloven te zijn, lijkt echter wel duidelijk.

Joost Sneller woont en werkt in Myanmar en werkte in het verleden in de Tweede Kamer in Den Haag.